Gwary mazurskie

Mowa Mazurów nie była wewnętrznie jednolita. W różnych stronach rozmawiało się nieco inaczej, choć całość nadal zachowywała swoją wewnętrzną spójność i zewnętrzną odrębność. Współcześnie na ziemiach mazurskich najczęściej wyróżnia się 3 obszary:

  • Gwara ostródzka – od Miłomłyna po Olsztynek, uznawana za odrębną zarówno od mazurskiej, jak i warmińskiej, mimo że mieszkańcy uznawali się także za Mazurów, a swoją lokalną mowę nazywali mazurską
  • Gwara zachodniomazurska – od Działdowa po Szczytno
  • Gwara wschodniomazurska – od Pisza po Olecko

Sądzimy, że jest to niekompletny podział i niesprawiedliwy, szczególnie w kontekście odmiany środkowomazurskiej, niesłusznie chyba zaliczanej do wschodniomazurskiej mimo bardzo istotnych różnic. Oto podział zaproponowany przez nas na podstawie analizy zastanych źródeł mowy mazurskiej:

podział

Charakterystyka:

1. Gwara ostródzka (Ostróda, Olsztynek). Wielu językoznawców uznaje gwarę ostródzką za odrębną od mazurskiej, ale i warmińskiej. Mieszkańcy natomiast kulturowo i historycznie należeli do Mazurów, czego wielu było świadomych. Bogatsi zaś lubili nazywać się Oberlanderami, by wyróżnić się od biedniejszych ludzi o świadomości mazurskiej. Cechy mowy:
– nosowe ę i ą przed spółgłoską szczelinową ma formę e i o (geš, wos – gęś, wąs)
– brak mazurzenia, jako jedyna część Mazur (zamiast mazurskiego s, c, z, dz, było pośrednie š, č, ž, dž w miejscu polskiego sz, cz, ż, dż), mazurzenie występowało tylko w paru wsiach.
– polskie ś, ć, ź, dź twardsze tak, że w zasadzie często zlewa się z niemazurzącym š, č, ž, dž (sziakanie)
– powszechne á, które często ścieśniało się do o (brok, ksiot itp)
– zdarzała się labializacja (ô, û – uo, uu)
– zdarzała się prejotacja (pol. i -> ostr. ji)
– końcówka czasownikowa -ÿł często przechodziła w -uł (šuł, žuł, buł). Cecha ta powtarzała się rzadziej także w innych rejonach.

2. Gwara zachodniomazurska – (Działdowo, Nidzica, Szczytno). Mowa m.in. Karola Małłka, o najsilniejszych wpływach standardowej polszczyzny, cechy:
– nieregularnie występujące á i labializacja
– przewaga miękkich ś, ć, dź, ź (choć wymowa pośrednia też się zdarzała, podobnie jak zupełnie twarda)
– „mni” częściej od „ni” tam, gdzie polskie „mi” – mniasto, kamnień
– podobnie jak w Ostródzkiem, znacząca przewaga „psi, bzi, (w)zi, f(si)” nad „pchi, bhI” itd.
– nosowe ę i ą przed spółgłoską szczelinową ma formę e i o (geš, wos – gęś, wąs)

3. Gwara środkowomazurska (Giżycko, Mrągowo, Pisz, Biała Piska) rzadko nakreślana, mimo że w zasadzie posiada multum odrębnych cech, przez dialektologów często uznawana wschodnią lub przejściową).  Uwydatniająca wiele cech mazurskich, będąca rdzeniem kodyfikacji:
– najczęściej występujące pośrednie á
– najczęściej występujące dawne ř (rż)
– częsta labializacja i stosunkowo częsta prejotacja (ji zamiast i na początku wyrazu)
– zachodnie psi, bzi, wzi (zi), fsi (si) zaczyna przechodzić do bhi, whi, pchi, fchi lub nawet pji, bji, wji, fji lub samego ji. Tendencja narasta, im bardziej na wschód.
– Okolice Zondzborka i Leca bardzo często mają wymowę pośrednią ž, š, č w miejscu ź, ś, ć.
– zaczyna przeważać wymowa „ni” zamiast „mni” – „niasto”, „kanień”
– ó lub u zamiast pol. ą na końcu wyrazu – só, robzió. W pozostałych częściach Mazur da się wyczuć wariacje od u, po o.
– występuje zmiękczone k, g, ch przed jasnym a do kia, gia, chia
– ą i ę przyjmują przed szczelinowymi formy ón, on, én, en,

4. Gwara wschodniomazurska (Łek, Ôleck)
– najtwardsza – ś, ć, ź przechodzi aż do sz, cz, ż (spacz, bÿcz)
– á niemal nie występuje
– częste jasne a, które zbliża się do e (ä – mätkiä)
– przewagę zyskuje wymowa typu pchi, bhi etc., ewentualnie pji, bji, które pojawia sie także w innych częściach regionu
– ch’ zamienia się w ś – kochianÿ – kosianÿ, chata – chiata – siätä
– sporadyczne prejotacje i labializacje
– częste zmiękczanie ka nawet na początku słowa (z a jasnym, a nie á) do kia oraz kiä (do kia na końcu czasami także w innych częściach Mazur, głównie środkowych) – zach. gádka, przej. gádkia, wsch. gadkiä, ale już wsch. „mazurska”, bo zach. „mazurská”, więc nie z jasnym a
– rzadsze występowanie é (głoska pomiędzy e oraz y) na rzecz zwykłego e.
– rzadsze występowanie ó na rzecz o

5. Gwara północnomazurska (Węgorzewo, Gołdap) – gwara na początku 20 wieku praktycznie martwa, w okolicy Węgorzewa znana przez maksymalnie kilka procent ludności (w XIX wieku ponad połowa), w Gołdapskiem 1% (w XIX wieku ok. 20%)
– pojawiało się bardzo archaiczne r w miejscu ř (rż, ż)
– stosunkowo częste á

Strona poświęcona mazurskiej mowie, tradycji i historii