Czym jest mowa mazurska?

Mowa mazurska to zespół gwar używanych przez Mazurów jeszcze co najmniej do lat ’70 (szczątkowo do dziś). Etnolekt ten wywodzi się ze staropolszczyzny, a dokładniej jej wersji mazowieckiej. Gádka pozostawała jednak przez bardzo długi czas w izolacji od języka polskiego, bowiem Mazury aż do 1945 nie znajdowały się w granicach Polski, a osadnicy z Mazowsza przybywali na te tereny już od XIII wieku ( w niektórych miejscach nawet wcześniej). Osadnicy ci, wspólnie z niemieckojęzycznymi i litewskojęzycznymi zasymilowali zamieszkujących tu Prusów, a powstała mieszanka zyskała właśnie miano mazurski gádki.

Podstawowe cechy

Podstawą gwary mazurskiej są  cechy takie jak:

  • mazurzenie (ż → z, sz → s, cz → c),
  • asynchroniczna wymowa spółgłosek (b’, p’, f’, w’ – bh/bź, pch/pś, (f)ch/(f)ś, (w)h/wź/ź),
  • zamiana ja-, ra- w je- i re-
  • wyraźny wpływ języka niemieckiego, zarówno w warstwie leksykalnej (według badań około 10% słownictwa, przykłady:  „jo” – „tak”, „zágä” – „piła”, „rejza” – „podróż” i setki innych), jak również syntaktycznej (np. „ón je ale zielgi”, zamiast pol. „ale on jest wielki”; „sztéri dwadżieszczia” zamiast „dwadzieścia cztery”).
  • oprócz tego da się dostrzec śladowe wpływy języka pruskiego („kadik” – „jałowiec”, „pedi” – „nosidła do noszenia wiader z wodą”).
  • na wschodzie Mazur wielu mieszkańców miało pochodzenie litewskie, co również znalazło swoje odzwierciedlenie chociażby w nazwie lokalnego trunku na bazie miodu, niedźwiedziówki. Wielu tutejszych nazywało go jednak z litewska „meškinis”. Oprócz tego, przeglądając spisy ludności Mazur z międzywojnia, nietrudno trafić na litewsko brzmiące nazwiska.
  • labializacja samogłoski o (niekiedy też i u) w nagłosie – w mazurskiej ortografii zapisane jako ô oraz û
  • samogłoska y upodobniła się do i.  Zapis historyczny – ÿ
  • przed spółgłoską ł samogłoski i oraz y wymawiane czasem były jako u, np. buł, zuł (był, żył) – szczególnie bliżej Warmii
  • odnosowienie samogłosek nosowych ą i ę, wymawiane są one jako o, on, ó, ón i e, en, én
  • á (a pochylone), które w różnym stopniu upodabnia się do samogłoski o
  • obecność samogłoski é (e pochylonego), najczęściej w narzędniku przymiotników, np. nasémi, dobrémi
  • w dopełniaczu i celowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej końcówka -ej przeszła w -i, np. nasi, dobri
  • ó (o pochylone) wymawiane było albo jako ů (samogłoska pośrednia pomiędzy o i u) albo jako u (tak jak ogólnopolskie ó)
  • m’ (miękkie m) wymawiane było albo jako albo ń, np. mniasto/niasto (miasto)
  • ř (rz) wymawiane było jako , np. grżib (grzyb)
  • zamiana zbitki spółgłoskowej kt w cht, np. chto (kto)
  • zamiana chw w wch, np. wchała (chwała)
  • przejście -jd- w -ńd-, np. prżińdó (przyjdą)
  • silne utrzymanie e ruchomego w końcówkach takich jak -ek, np. ŁekŁku, por. ogólnopolskie lekleku

Więcej o cechach mazurskiej mowy i jej ortografii dowiecie się z filmu wstawionego na samej górze.

Zasięg mowy mazurskiej (wg Słownika gwar Ostródzkiego, Warmii i Mazur)

Mazury zasięg

Powszechność mowy

Mowa mazurska, mimo dominacji języka niemieckiego w administracji i życiu społecznym, była silna jeszcze na początku XX wieku. Odzwierciedlają to dane ze spisu z roku 1910, wedle których po niemiecku mówiło od 29% w powiecie szczycieńskim, 32% w powiecie jańsborskim (piskim), 33% w powiecie niborskim (nidzickim), do 58% w powiecie ostródzkim i blisko 64% w powiatach oleckim i leckim (giżyckim). Dane te pozwalają stwierdzać, że w skali całych Mazur co drugi mieszkaniec nie znał języka niemieckiego.

Wykres Mazury

Mowa mazurska zaczęła zamierać w międzywojniu. Młodsze pokolenia znalazły się pod silną presją niemieckiego szkolnictwa, które wówczas coraz mniej przychylnie traktowało dzieci mówiące po mazursku. Starsi nie przekazywali gwary dzieciom i wnukom w obawie przed stygmatyzacją. Poza tym język niemiecki jawił się jako charakterystyczny dla inteligentów, ludzi kultury, pracowników administracji. Awans społeczny bez znajomości niemieckiego był rzeczą bardzo trudną. Wielu Mazurów, którzy w czasach międzywojnia miało po kilka lat, wspomina, że po mazursku w ich otoczeniu faktycznie mówiło się niewiele lub w ogóle.

Po wojnie mowa ta również była traktowana jako  gorsza, zniemczona, niepoprawna. Dzieci mówiące w szkołach po mazursku musiały liczyć się z możliwością odebrania surowych kar z rąk nauczycieli, włącznie z karami cielesnymi. Dopiero w czasach odwilży gádka stała się przedmiotem badań polskich dialektologów, dzięki czemu istnieją bezcenne zapisy dźwiękowe mowy mazurskiej.

Ocalić etnolekt mazurski

Obecnie na polu propagowania mowy Mazurów działają już nieliczne jednostki. Zdecydowanie najwięcej dla zachowania mazurszczyzny czyni Dietmar Serafin, jeden z nielicznych autochtonów, który zna mazurski dzięki swoim dziadkom. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat napisał dziesiątki felietonów i opowiastek po mazursku, do dziś można go usłyszeć mówiącego po mazursku podczas spotkań poświęconych lokalnej mowie i kulturze. Podstawowy słowniczek gwary został stworzony przez najwybitniejszego współczesnego mazurskiego poetę i powieściopisarza Erwina Kruka. Słownik dostępny jest w sieci na stronach diecezji mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Ponieważ kwestia mazurska jest bliska również i mnie, ponad dwa lata temu stworzyłem pierwszą stronę na Facebooku poświęconą naszej mowie. Staram się przybliżać subskrybentom tajniki mowy Mazurów. Dzięki temu na bieżąco sam uczę się etnolektu i docieram do nowych źródeł poszerzających moją wciąż zbyt skromną wiedzę. Jedną z nowszych inicjatyw była „Mazurská gádka? Jo!” z okazji Dnia Języka Ojczystego. Polegała ona na umieszczaniu przez zainteresowane osoby zdjęć przedstawiających w pewien sposób dowolne słówka z gwary. Wydarzenie to stworzyłem w nadziei na zaktywizowanie współczesnych mieszkańców Mazur i zmotywowanie ich do nauki podstawowych słów po mazursku. Do tej pory ponad 200 osób wyraziło swoje zainteresowanie, co można poczytywać jako „pierwsze jaskółki”, miejmy nadzieję, zmierzające do mazurskiego renesansu, tak jak odrodzenie przeżywa obecnie gwara poznańska, mowa śląska czy język kaszubski.

Strona poświęcona mazurskiej mowie, tradycji i historii